مولوي محمد حنيف بلخي شاعر متشرع و اديب برومند
دكتر شمس الحق آريانفر
درين جستار سخن ازدانشمند، اديب وسرايشگر بزرگيست كه يكي ازفرزانگان معاصر بحق :"فقيه، علامه نامدار، سخنور وسخن سراي كثير الآثار، مفسر ومحدث فاضل وفرهيخته "(۱) اش خوانده است.پژوهشگري كه استاد خليل الله خليلي كتاب  "پرطاووس " اش را " شايان بوسيدن"(۲)،  مي خواند، واستاد يوسف آيينه آن را  "تذكره نخبه وجامع"(۳)،  ياد مي نمايد.اگر حكيم سنايي غزنوي، مولانا جلال الدين بلخي وابولمعاني بيدل، شعررا باعرفان گره زدند، مولانا محمد حنيف حنيف بلخي، به گونه شيخ مصلح الدين سعدي شيرازي وحضرت مولانا جامي. شعررا درخدمت شرع، وشرع را دربيان شعر،آورد.
شاعري كه درآفريده هايش درد دين ودرد ميهن را گريست.

 اديبي كه تذكرة جامع روز گار را نوشت.
محدثي كه "لولوومرجان"  را ارمغان كرد ومفسري كه "شعروشرع" ، "حكمتهاي شريعت"، و"علوم قرآني" را هديه كرد.
سرايشگري كه بعداز مولانا عبدالرحمن جامي، چون اوعالم واديب وپژوهندة را كمتر مي شناسم. شخصيت چند بعدي وجامع الاطرافي. كه ۴۷ اثر چاپي و۲۵ اثر آماده چاپش برهان مدعاست.
مولوي محمدحنيف حنيف بلخي، فرزند ملامحمد يوسف درسال ۱۳۰۵ هـ، ش درشهرمزارشريف، ولايت بلخ زاده شد.خط وسواد نخستين را نزد ملاعاشور محمد كه ازبستگانش بود، ومولانا خال محمدخسته، فراگرفت.
درسال ۱۳۳۱ شامل مدرسه اسديه شد. علوم ديني ودانش هاي روز رافراگرفت وبااخذ شهادتنامه بكلوريا از آنجا فارغ گرديد. بعدازان روزگار، دركنار وظايف دولتي، مطالعه وآموزش، تحقيق وآفرينش علمي وادبي وتاريخي را آغاز كرد، تابه دانشمندمتبحر دين وادب تبديل شد.

وظايف رسمي:
باختم آموزش اسديه، درهمانجا به حيث استادقبول شد، كه سه سال اين وظيفة استادي را ادامه داد. مدتي درادارة اتاق هاي تجارت، ومطبوعات ولايت بلخ وظيفه اجرا نمود.
به قضا روي آورد ومدتي عضو تفتيش قضايي ستره محكمه بود. بعدازآن مدير عمومي نشرات وبراي زماني هم، مدير مسوول مجلة اوقاف گرديد. پس ازاين مرحله، مديرعمومي اوقاف بلخ مقرر شد و به تعقيب آن عضو ديوان جزاء رياست تميزمقررگرديد. درهمين آوان بودكه كودتاي كمونستي دركشور پياده شد ومولوي حنيف كه روحية سازگار بارژيم كمونستي نداشت، ازوظيفه كناررفت. تقاعدخودرا گرفت وديگر كارنكرد.
حنيف درهجرت:
 اختناق واستبداد كمونستي، مولوي محمدحنيف بلخي را، مجبوربه ترك وطن كرد. درسال ۱۳۶۱ روانة پاكستان شد. اما درگوشه يي نخزيد و نجات خودوخانوادة خويش را انديشه نكرد. درميان آوارگان ميهن درپشاور مقيم شد، تاباانديشه وقلم، قدمي درراستاي زدايش رنج هاي ملت و نجات دين وميهن برداشته باشد.
مدرسه يي رابنام ״ مكه مكرمه״، جهت حفظ قرآن كريم، به كمك دوستان ايجاد نمود. ومدت هشت سال به فرزندان مهاجر قرآن شريف راتدريس نمود وآموزش داد. درهمين مدت تحقيق ونگارش رانيز درجهت تقويت باورهاي ديني، احياي فرهنگ، وحس آزادي خواهي وغرور ملي ادامه داد. ثمرة آن،آفرينش شماري مقالات و تاليفات مستقل است كه دربازنمايي آثار حنيف بلخي به شناسايي خواهد آمد.
جهاد به پيروزي رسيد، اما مداخلات اجنبي وراكت باران كابل مجال زندگي راازين عالم حليم، وانديشمند ايجادگر، گرفت. ناگزير به اميدآرامش اوضاع، به مكه مكرمه رفت وآنجامقيم شد.
حضوردركناربيت الله الحرام، ميمنت ديگري نيز داشت وآن، اين بود كه مولوي حنيف، درآن محيط امن الهي، نتنها به ايجاد وتاليف وسرايش ادامه داد، كه ترجمه هاي گران ارجي را، از زبان عربي به فارسي دري، آغاز كرد. كتابهاي مثمري را درفقه وعقايد، علوم قرآني، قصص قرآن، حديث، اسرار شريعت، تفسير وغيره ترجمه كرد كه هريك منبع فيض وبركات است.

مولوي  حنيف وسرايش
مولوي حنيف، سرايش را دركنار تاليف وترجمه ادامه داد. سروده هاي مولوي حنيف تعليمي، آموزشي، تربيت دهنده وآزادي بخش است. اوشعررا درخدمت دين، اخلاق وآزادي قرارداده است.
مسايل شرعي وديني را، بازبان شعر بيان مي دارد، تاباآهنگ خاصي، نويشيدني ودلنشين گردد. ودرين ميان آگاه است تاجوان ميهن فريفتة رياكاران ودين فروشان  مزدور وسالوس نگردد.ازينجاست كه فرياد مي زند وآگاهي مي دهد.
بيشتر دام فريبنده  درعهد حنيف  ملتفت باش كه تسبيح و ردا مي باشد(۴)
مسايل اخلاقي را عنوان مي نمايد ، تاابيات وگفته هايش رهنمودي باشد، گمراهان وفرهنگ باختگان وبيگانگان فرهنگ را.
حنيف بيتي هم، درمدح وثناي اين وآن نسرود ومرواريد شعررا، درپاي هيچ فرومايه يي نريخت. هميشه آزاد بود وازآزادي گفت:
روبدانجايي كه استكبار نيست  بازي منحوس استعمار نيست
ظلم ازحد بسكه افزودن گفته است
ربع مسكون ربع پرخون گفته است
فرياد مجاهد شهيد را درلحظه هاي شهادت به نجوا مي گيرد كه به طبيب وياورخود مي گويد:
بهل اين من وپهلوي چاك من  رودخون من تادل خاك من (۵)
دردهجران وطن را مي سرايد وناجي وقايد ملت را ندا مي زند تا رهايي ملت را سبب گردد:
سوختم ازداغ هجر وراه، سوي خانه كو بال وپر را ريخت مرغ دل، نشان لانه كو
ملت اسلام را ذلت واز ظل غرب  وارهاند زود تر، آن قايد فرزانه، كو(۶)
ويا درسروده ديگر كه يك مصراع حضرت سعدي را تضمين نموده است ،مي نگريم كه چه زيبا آزدي خواهي وانديشه وهنر خويش را به نمايش گذاشته است.آنجا كه مي گويد:
بگو كه اين همه ازكردة لنين است   ويا ازنقشه امروزي كلنتون است
بگفتمش كه زمن اين وآن چه مي پرسي           ازآن بپرس كه انگشتهاش پرخون است (۷)

  آثار وتاليفات
  ازمولوي محمدحنيف بلخي، همين اكنون (۳۶ )اثرتحقيقي تاليفي وسروده هاي شعري، به گونة چاپ شده دردست داريم.
  يازده اثر ارزشمندرا، مولوي حنيف ازعربي ترجمه وچاپ نموده است كه نهايت ارزشمنداست. دركنار اين آقار ،مولوي حنيف (۲۵) اثرديگر به گونة تاليف وياترجمه آماده چاپ دارد،كه بايسته است به  زيورچاپ آراسته گردد.
 كتاب ها ورساله هاي چاپ شده:
1- ارمغان بلخ : نخستين مجموعة شعري حنيف بلخي است كه درسال ۱۳۴۶ زيراين عنوان درولايت بلخ نشرگرديد.
2- فقهاي بلخ : مولوي حنيف درسال ۱۳۵۶ زندگينامة فقهاي بلخ را در۶۲ صفحه چاپ ونشرنمود.
3- ديوان اشعار: ديوان اشعار مولوي حنيف درسال ۱۳۶۲ نشر شد كه ۳۸۴ صفحه رااحتوامي كرد.
4- اصحاب صفه: اين رساله كه شامل زندكينامة اصحاب وياران نزديك پيامبراست درسال ۱۳۶۳ نشرگرديد.
5- شعر وشرع : اين كتاب كه ازدقت وژرفاي زياد برخوردار است وشعررا ازديدگاه شرع دربيان آورده است ،درسال ۱۳۶۴ نشرگرديد. حدود ۲۷۳ صفحه رادربرمي گيرد.
6- پرطاووس : پرطاووس تذكرة شاعران دري گوي است كه مولوي حنيف، آنرا درسالهاي نخست هجرت، درپشاور جمع آوري،ودرسال ۱۳۶۴چاپ نمود .بعدهازماني كه درمكة مكرمه بود،كار روي اين تذكره را،ادامه داد. تاجايي كه چاپ دوم اين اثردرسال ۱۳۸۱، معرفي وشناسنامة ( ۱۰۱۰)  شاعر دري گوي رادربرمي گيرد.
تذكرة حجيم وباارزشي كه درتاريخ ادبيات ما ، بااين حجم وگستردگي قبل ازين وجود نداشته است .درپيوند باهمين ويژگي است كه دانشمند مي نويسد:
“تذكره نويسي درقلمرو زبان وادبيات فارسي سوابق پارينه وديرينة دارد..... درصد سال اخير، نيز جمعي ازعلما وفضلا ...استاد خليلي ،خسته ،كهزاد ،ولوالجي ، غبار ،صدقي ژوبل ،مايل ،شاه عبدالله بدخشي ،محترم داكتر جاويد وبعضي ازفضلاي ديگر بلخ وبدخشان وكابل وهرات وساير نواحي كشور ...درمعرفي ادب وتاريخ ادبيات وتذكره نويسي زحمات بسياركشيده اند.
اماپرطاووس بااين حجم ومحتوي (معرفي ۱۰۱۰ شاعر) جامع ترين تذكره بي مي باشدكه تاكنون درافغانستان تدوين يافته است’.’(۸)
7- دردها ودردها: اين نام ، عنوان ،مجموعة ديگريست، ازشعرهاي مولوي حنيف بلخي كه درسال ۱۳۶۴ طبع گرديد.
8- نيزار: نيزار نيزمجموعة شعري حنيف است كه در۱۳۶۵ نشرشد.
9- خروش: اين كتاب مجموعة است ازمثنوي هاي شاعر كه در ۱۳۶۷ زيرچاپ رفت.
10- كلام راستين ومردراستين : اين كتاب اختصاص دارد به زندگينامة حضرت ابوبكر صديق (رض)، وآياتي كه دربارة ايشان فرود آمده است.كتاب كلام راستين درسال ۱۳۶۷ چاپ گرديد.
11- چند قطره اشك بياد مرحوم استادخليلي الله : اين اثر دردومين سالگرد وفات خليلي چاپ شد وبياني است، از شكوه شخصيت خليلي وآلام شاعراز نبودن آن.
نفير : مجموعة ديگريست ازسروده هاي شاعر كه در۱۳۶۷ نشرگرديد.
12- شيرخدا و شمشيرخدا: درين رساله مولوي حنيف ،زيست نامة حضرت علي بن ابي طالب (ص) وخالد بن وليدرابه معرفي گرفته است كه درسال ۱۳۶۷ به زيورچاپ آراسته شد.
13- الام : شرحي است دربارة كلمه “ ام “ يعني مادر ونامهاي چون: ام الكتاب، ام القرآن، وغيره كه درسال ۱۳۶۷ چاپ گرديد.
14- نخستين بت شكن : زندگينامه ايست ازحضرت ابراهيم خليل الله كه درسال ۱۳۶۹ طبع گرديد.
15- سنگرستان: سروده هايست حماسي، درراستاي حماسه آفريني ها ، وحماسه آفريننان جهاد عليه شوروي .اين اثر درسال ۱۳۶۸چاپ گرديدودرسال ۱۳7۲ جايزة اول وزارت اطلاعات وفرهنگ رادريافت نمود.
16- خيرالتابعين : رساله ايست دربارة ، اويس قرني، كه در۱۳۶۹ چاپ گرديد.
17- غريو: اين رساله نيز مجموعة ايست ازسروده هاي مولوي حنيف بلخي.
18- الاربعين : عددچهل وخواص وخصوصيات آن دراين رساله موردشناسايي قرارگرفته است.
19- اسلام وحقوق زن: بحثي است دررابطه به حقوق زن دراسلام.
20- تضمينات :دراين مجموعة شعري ،مولوي حنيف ،بهترين ابيات ومصراع هاي
شاعران راانتخاب ودرسروده هاي خويش، به گونة بسيار زيبا، تضمين نموده است كه واقعاً خواندني است.
21- يادي ازاولياي كرام : يادكرد،روايت وحكايتي است از ۱۳۲شخصيت بزرگ عالم وعارف عالم اسلام، كه به گونة منظوم ارايه گرديده است .اين رساله درسال ۱۳۸۲ چاپ گرديد.
22- ايمان : دراين كتاب شش ركن ايمان: ايمان به خداوند (ج) ،به فرشتگان ،به كتابهاي آسماني ،پيامبران ، به روز ستاخيز وبه تقدير خيروشر، كه ازجانب خداوند (ج) است، به گونة مفصل شرح گرديده است.
23-كوهه كوكچه : مجموعة شعري مولوي حنيف است كه درسال ۱۳۷۰ چاپ ونشر شد.
24- تفسير وبيان سورة فاتحه وپاره عم: اين اثر درسال ۱۳۷۷ در ۲۷۷ صفحه طبع گرديد.
25- تربيه فرزندان وحقوق پدرومادر:  چاپ سال ۱۳۷۶.
26- يتيم : كه دررابطه به احكام يتيم نگارش يافته است.
27- ازمعجزات پيامبر(ص): طبع ۱۳۷۵
28- صبروپاداش آن : ۱۳۷۵
29- مفاخر بلخ : زندگينامة مجموعة ازتابعين ،فقها ، مفسرين ، متصوفين ، قضات، شعرا و... .بلخ، طبع ۱۳۷۹.
30- دل وبيدل : چاپ ۳۸۱ ۱
31-  بيدل ودلدار : چاپ ۱۳۸۱
32- حق همسايه : چاپ ۱۳۸۰
ترجمه هاي چاپ شده :
33- السواد الاعظم: ،شامل ۶۲ مسأله عقايد وفقه ، كه درسال ۱۳۶۱ هجري .ش در(۱۲۵)صفحه به چاپ رسيده است.
34- قصص القرآن : مترجم، حق چاپ اين كتاپ راوقف نموده است وازاين جهت تا حال چندين باردرپاكستان وايران به چاپ رسيده است.اين كتاب داراي (۴۰۶) صفحه مي باشد.
35- تحقيقاتي درعلوم قرآن : اين اثردرسال ۱۳۷۶ هجري .ش. به چاپ رسيده است.
36-  زنان برگزيده ، زندگينامه بانوان صدراسلام : كه درسال ۱۳۷۱ هجري .ش در (۹۴) صفحه به چاپ رسيده است.
37- بسوي تربيه اسلامي : درسال ۱۳۷۶ هجري .ش در (۱۷۱)صفحه به چاپ رسيده است.
38- ازتو مي پرسند : مجموعه يي ازپرسشها وپاسخها، دررابطه به موضوعات مختلف است كه درسال ۱۳۷۶ هجري .ش درپنج قسمت، هرقسمت بصورت كتا ب جداگانه كه به ترتيب در (۱۴۶، ۶۴، ۱۲۹ ، ۷۳ ، ۸۳) صفحه به چاپ رسيده است.
39- لولو ومرجان: ترجمه احاديث متفق عليه است كه دكتور عبدالستار سيرت آن را مراجعه وتدقيق نموده است .اين كتاب درسه جلد حاوي (۱۹۰۶) حديث مي باشد كه درسال ۱۳۷۹ هجري .ش به ترتيب در ( ۴۶۰، ۴۲۰ ، ۴۱۵) صفحه به چاپ رسيده است.
 ازحكمتهاواسرارشريعت : درسال ۱۳۷۸ هجري . ش در (۱۲۶) صفحه به چاپ رسيده است.
40-  از فراز منبر بيت الحرام : ترجمه جلد سوم وچهارم خطبه هاي نماز جمعه است كه دردوجلد، هركدام به ترتيب در (۲۹۲، ۲۳۰ ) صفحه به چاپ رسيده است.
41-  امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله ونظريات آنها درعقيدت اسلامي: اين كتاب دريك مجلدحاوي دوجزء مي باشد كه آقاي حنيف بلخي به ترجمه جزء دوم آن پرداخته اند، كه درسال ۱۳۷۸ هجري . ش .در( ۴۸۲) صفحه به چاپ رسيده است.
42-  انوار ، آثار ، اوصاف ، فضايل ، خصايص ،تفسير وختم قرآن : كه درسرطان سال ۱۳۸۰ هجري . ش ،در(۹۲) صفحه به چاپ رسيده است.
تأليفاتي كه آماده چاپ است
• جهاد درام البلاد
• قبله
• زيارت
• سجده
• اسرائيليات درتفاسير
• توبه
•  شوري
•  فضايل بسم الله الرحمن الرحيم
• رهنماي برادري ها
•  فضايل ومزاياي روز جمعه ونماز جمعه
•  تفكر وانديشه
•  قرآن واخبار پرهيجان
• جن وابوالجن
•  كلام خداوند پيرامون زندگي و معجزات موسي (ع)
•  اسرار واحوال دل
•  رستاخيز
•  تواضع وتكبر
•  رياياشرك اصغر
• دل قرآن
•  فاروق اعظم
•  فرشتگان
•  كلام پروردگار ويادي از  زنان روزگار.
• مسافر واحكام عبادات.....
•  امام اعظم ابوحنيفه رحمه الله ونظريات او.
• خوشه ها
پانويس ها:
1- در سايه هاي كعبه، مولوي محمدحنيف بلخي، تقريظ دكتر نصري (حق شناس)، كابل 1384، ص ج
2- پرطاووس، مولوي محمد حنيف حنيف بلخي، تقريظ استاد خليل الله خليلي، به كوشش اسدالله حنيف، چاپ دوم، 1381، ص15
3- پرطاووس همان، تقريظ يوسف آيينه، ص 19
4- در سايه هاي كعبه، همان ص ز
5- همان، ص93
6- همان، ص96
7- تضمينات، مولوي محمد حنيف حنيف بلخي، كابل، 1385، ص15
8- پرطاووس، همان ص23