|
آشنائی با شخصیت های کلان افغانستان:سيد اسماعيل بلخي، فرزانه انديشمند وانقلابي |
|
|
|
به قلم: دكتر شمس الحق آريانفر. سيد اسماعيل بلخي ، متفكر ، عالم دين، سياستمدار ، روشنفكر وانقلابي ازشخصيت هاي اثر گذار درعرصة سياسي ونوگرايي وانقلاب اسلامي درجامعه ماست.
بلخي شخصيت استثنايي است که علايم نبوغ ونيرومندي حافظ ازطفلي دراومشاهده مي شد. گفته مي شود كودكي راكه درهرات ديده بود، بعداز ۲۰ سال بانام مي شناخت.
بلخي كه سراپا، شور وتحرك وانقلاب بود، ۴۸سال عمر كردو گويي اين ناموس طبيعت است كه اثر گذار ترين هارا، زود تر، فنا مي دهد تادر دو دريغ هميشگي بدرقة راهستان باشد.
عبدالله بن مقنع دانشمند زرتشتي ، مترجم يوناني، مسلمان انديشه ورز،ترجمان عربي ۳۶ سال عمر كرد.
عين القضات همداني ۳۳ سال، شهاب الدين يحي سهروردي ۴۲سال، احمدشاه مسعود وسيد اسماعيل بلخي ۴۸سال.
بلخي ۱۴ سال اين عمر ۴۸ ساله را درزندان سپري كرد، چه او باخرد والا، ديد ژرف واحساس بلندي كه داشت نمي توانست ،نابساماني هاي سياسي وديني زمان را، به گونه ميليون هافرد عادي كنارآيد وبي پروا هستي را پدرود گويد.
بلخي برعليه استبداد سلطنتي كه جامعه را به ركود كشيده بود، بدعت هاو خرافه هاي سنتي، كه ازسوي علماي ناآگاه، بنام اسلام به خورد مردم داده مي شد، استعمار واستمار بيگانگان، شوريد. زندان اورا خميده نساخت، همچنان ايستاده ماند ودراوج وشكوه پايداري وبيدارگري جان داد.
سيد اسماعيل فرزند حجت الاسلام والمسلمين سيد محمد آقا درسال ۱۲۹۹ خورشيدي چشم برجهان گشود.
پدرش كه شخصيت روحاني و دانشمند بود، بامشاهده آثار ذكاوت وحافظه نيرومند اورا جهت فراگيري علوم اسلامي به مشهد برد. سيد اسماعيل از پنج سالگي درحوزه علميه دانش هاي اسلامي زمان را فراگرفت ودرين زمينه چنان درخشيد كه استادان بزرگي چون اديب نيشاپوري را عاشق وشيفته خود ساخت .
درپانزده سالگي باچند طلبه جوان روانه شوروي گرديد تابه قولي «ازهم كيشان به بند كشيده اي كه درزندان مخوف سرزمين هاي شوروي سابق به سان مردگان متحرك درسير بودند، خبرگيرد وبه اندازه توان ياري شان كند».(1) درآنجا دستگير وزنداني گرديد وبه ايران فرستاده شد.
اين كه چرابلخي مبارزه را ازشوروي آغاز کرد، باچه اميد وامكانات وزمينه هاي به آنجا سفرنمود ويك طلبه ۱۵ساله چه كمك وياري به اسيران مي توانسته است، جاي سوال وپاسخ يابي است كه به ياري همدرسان ويارانش مي شود، راستي ها را دريافت.
درهمان ايام اعتراض مردم برعليه كشف حجاب رضاخان بالاگرفت وسيداسماعيل ، دراين رابطه درمسجد گوهرشاه سخنراني نمود وباشيخ بهلول همنواگرديد.درنتيجه ناگزير ازپي گرد رضاخان فرارکرد وبه افغانستان آمد. شيخ بهلول سالها درخلم ومزارشريف زندگي داشت كه بعداز انقلاب اسلامي طي ساليان اخير به ايران برگشت.
سيداسماعيل درورود به افغانستان درسال ۱۳۱۵ به هرات مسكن گزين شد وبه آموزش نزد علامه شيخ محمد طاهري قندهاري نشست.
بلخي که شوروآگاهي ودانش را باخويش داشت ،آرام نگرفت و درتكيه خانه ميرزاخان ،عاشورا را به گونه سياسي مطرح کرد. درسال ۱۳۱۶ همراه پدر به نجف رفت، سخنراني ها کرد وازآنجا براي اداي عمره به عربستان سعودي شتافت .
درسال ۱۳۱۹ درسفر يكساله باپدر ازهرات روانه ميمنه وجوزجان وبلخ وسمنگان وكابل وقندهارگرديد ودوباره به هرات رسيد.
درسال ۱۳۲۲ تشكلي را بنام «حزب ارشاد» تاسيس نمود وافراد زيادي را به دور خود جمع کرد.دراين حركت اشخاصي چون عبدالغفار بيدار،سيد حيدرشاه، سرور جويا، سيد فضل الله مشهور به مير آقاي هراتي ، علي اصغر بشير هروي ، عبدالحسين منجم باشي با او همراه بودند.
بعدازهشت سال زندگي درهرات مجبورش ساختندتا دربلخ سكنا گزيند وبعداز سه ونيم سال به كابل تبعيد ش کردند.
سيداسماعيل كه ديگر بلخي تخلص مي كرد درهمه اين دوران باايراد خطابه ها مردم را آگاهي مي داد.كاستي ها را برملامي كرد وراهنمايي مي نمود. شايد مرام اساسي روزگار بلخي محو استبداد شاهي بودكه نظام جمهوري را به جاي آن تبليغ مي نمود.
بلخي نه تنها درسخن، كه براي براندازي رژيم شاهي وايجاد جمهوري عملا دست به کارشد و طرح راه اندازي قيامي را درسال هاي ۱۳۲۷و۱۳۲۸ سربراه كرد.
تاريخ قيام درحمل ۱۳۲۹ توسط گل جان خان وردكي به شاه محمود صدراعظم رسانيده شد. بلخي به زندان افتاد و ۱۴ سال را درحبس سپري كرد.
دوسال قبل نيز، زندان سه روزه را سپري كرده بودكه باتضمين علي اصغر شعاع مبني برعدم دخالت بلخي درامور سياسي، اززندان رها گرديد؛ تضميني كه بلخي هيچگاه به آن پاي بند نبود.
مي گويند درزندان، بلخي جريان تحقيقات رابه محضر محكوميت نظام تبديل كرد.طي ۷۰ ورق همه انواع ظلم وبي عدالتي را هويدا ساخت. گفته مي شود، وقتي ظاهرشان پاسخ هاي بلخي را خواند گفت:
هرچه اوگفته درست است.ماهيچ دليلي نداريم تابه مردم بيان كنم كه بلخي محكوم است ولي بااين حال نمي شود اورا رها كرد.پس فعلاً زنداني باشد. (۲)
بلخي در۱۳۳۴ اززندان آزادشد. فعاليت هاي سياسي را ادامه داد. به گرديز وقندهار جهت رفع اختلاف شيعيان وسنيان سفرنمود. درسال ۱۳۴۶ به ايران وعراق وسوريه رفت. باامام موسي صدر رهبر شيعيان لبنان ديدار نمود. باعلماي نجف صحبت كرد. درحوزه علميه قم درايران استقبال گرديد. درسال ۱۳۴۷ ازحوزه علميه مشهد ديدار نمود وسخنراني كرد ودرهمانجا بود که از ۷۵ هزار شعر خويش سخن گفت.
درسال ۱۳۴۷ به كشور بازگشت درشفاخانه علي آباد بستري شد وبه قولي توسط دكتران موظف دربار مسموم گرديد در روزيكشنبه ۲۳ سرطان ۱۳۴۷ هستي را وداع گفت ودردامنه افشار دركنار مزار شهيد ملا آقا بابا چنداولي بخاك سپرده شد.(3)
آثار بلخي:بلخي مرد عمل وانديشه بود؛اما تحرک وپويايي هميشگي وزندان 14 ساله ،زمينه هاي دسترسي به منابع ومآخذ ونگارش را ازاوگرفت . ازاين رو آثار زيادي ازاو برجانمانده است.
رساله زنبيل را درباره كشف ميكروب ازديدگاه قرآن در۱۶ سالگي نوشت.
۷۵ هزار بيت شعر آموزنده وانقلابي سرود که ازآن4500 بيت بردست است وبقيه مفقود گرديده.
هفتاد وپنج ورق دربيان علل بدبختي هاي مردم افغانستان، درپاسخ به مستنطقين وهيات تحقيق
مقالات وآثار چاپ ناشده ديگر كه بازنداني شدن سيدعلي آقا پسر بلخي ، مدفون گرديد ونابودشد.
آنچه از آثاربلخي به گونة مجموعه ها تاحال چاپ گرديده اينهاست:
«چكامه هاي شهيد بلخي» سال ۱۳۵۹ تهران شامل ۶۴ قطعه شعر.
«مشعل توحيد» ۱۳۶۳ مشهد حاوي ۶۵ قطعه شعر.
«خروش آزادي» ۱۳۶۴ تهران ۸۵ قطعه شعر.
ديوان علامه شهيد سيداسماعيل بلخي، مقدمه و شرح سپد حيدر علوي نژاد وسيد محمود هاشمي مشهد ۱۳۸۱. درين ديوان ۴۵۰۰۰ بيت گرد آوري شده باآنكه شهيد بلخي درسال ۱۳۴۷ درمدرسه عباس قلي مشهد ازسرايش ۷۵ هزار بيت يادآوري نموده ومتن اين سخنراني دركتاب فريادهاي جاودان نشرگرديده است.
شناخت بلخي ازوراي آثارش
شناخت وبازيابي شخصيت كثيرالابعاد بلخي، از وراي آفريده هايش، جستاريست گسترده ونيازمند فرصت بيشتر. آنچه درين نبشته ارائه ميگردد، نمودهايست ازباورهاي بلخي درزمينه هاي مختلف، كه درفرصت هاي ديگربايد بيشتر به تبيين آيد.
ديوان اشعاربلخي نشرمركز تحقيقات ومطالعات علامه شهيد بلخي، سراسر لبريز است از درد وفرياد دادخواهي.
بلخي يك بيت مدح، معما، لغز، تاريخ وفات، تولد، قطعة سنگ گور ومرثيه ندارد.گويي خواسته است بياننامة عدالت ودادگستري ومحضر خبط وخيانت مسبتدان وخائنان را تدوين نمايد. دردي كه داغش تامحشرادامه خواهد داشت:
آن روزكه جويند به محشر خبر از ما جز داغ نبينند نشان ديگر از ما
زاهد تو ببر داغ جبين ماحصل خويش ديده است به دل،واقف دل، ماحصل ما(4)
جبين داغ نهد زاهد و ما سوخته دل حكم باياركه خودقاضي اين اسناداست (5)
اين درد، زاده استبداد حاكم است. بلخي آنرا درست تشخيص داده است.
راحت آزاده اينجارنج وتحقير است وبس خواب نكبت باراگرديدم ، تعبيراست وبس
محتسب جزمرددنيا دار دراين ملك نيست بي نوا هرجا زبان بگشاد، تكفيراست وبس(6)بلخي باوردارد كه روحانيت جيره خوارباهمدستي راهيان استبداد، اين رنج وتحقيررا به آزاده ها تحميل كرده اند، به گونة كه ملتي نوكر خان گرديده است:
حاجتي نيست به پرسش كه چه نام است اينجا
جهل را مسند و بر فقر مقام است اينجا
بردگان سرخوش و آزاده به هرجا، اما
ملتي بردريك شخص غلام است اينجا(7)
بلخي اين سخنان را درروزگاري علية استبداد وسلطنت بيان ميكند كه هرصاحب مدعايي سر به نيست شده وكسي راياراي سخن گفتن نيست. بلخي ازطرح استبداد به مستبد ميرسد ورسا فرياد ميكشد.
مستبد اي كهنه شاگرد فرنگ باخبرباشي كه مدت شد زرنگ
هم به عمر وهم به منصب، هم به عيش بيشتر ازحق خودكردي درنگ (8)
استبداد وسلطنت رامردود مي شمارد وبه جاي آن خواهان جمهوريت است. تاجايي كه ميشود گفت بلخي جمهوري خواه است:
نورجمهوريت اي مقصود شرق اي يگانه طالع مسعود شرق (9)
بلخي حضوراستبداد را ناشي ازبرنامه هاي استعمار ميداند . باآنكه عوامل داخلي چون جهل وجبن وذلت پذيري رانيزفراموش نمي كند؛ اما استعمار راماية شوروشرميداند.
اساس شوروشراي قاره پيما جهاني راشرراي قاره پيما
شكست ازفتنه است درجنگ دوم تمدن راكمر اي قاره پيما(10)
مرادازقاره پيما اي خروشچف ويا ايزنهور اي قاره پيما (11)
دربيان ماهيت استعمار، شاهدي آورده ميگويد:
آيد از خاك هيروشيما صدا كاين ثمر جزنخل استعمارنيست(12)
شواهد نمادين، عقده دلش رانمي گشايد، صريح وشفاف مي سرايد:
ديدي كه بود حضم ملل انگلوفرانس درامن وصلح كرده خلل انگلوفرانس
امريك وروس وجرمن وجاپان چوكودكند استادكيد و مكر و حيل انگلوفرانس
صلح وصفا چوگرية عابد نمازشان چنگال تيز وقت عمل انگلوفرانس(13)
بلخي باذكر اين عوامل خارجي درذلت مسلمين، زمينه هاي داخلي رانيز درارزش زدايي ها، عقب ماندگي علمي، اختلاف وتفرقه، ازخود بيگانگي فرهنگي وبيگانگي فرهنگي وحاكميت استبداد فراموش نمي کند.
مسلمان رامتوجه كرامت انساني خودمي نمايد ومي گويد:
اي بشر آخرتورااسم خلافت داده اند جنبشي بنماي اسمت با مسما ميشود(14)
برتوتشريف خلافت شدتمام ازتوزيبا اين جل وافشانيست(15)
اي مسلمان عالم! اين همه ننگ شماست
ورنه برقرآن وبرمسجد چه پروا ميشود(16)
بلخي مي بيند كه ملت مسلمان راتفرقه به ذلت كشانيده است ، چه درنبود آن استبداد واستعمار زدوده مي گردد. خطاب به مسلمانان باروشنگري بيان مي دارد:
اي مسلمان ازجهالت جنگ مذهب داشتي
درنژاد و در زبان هم حال پيدامي شود
هيچ مي داني بلاي اين تعصب هاي خشك؟
بر مسلمان مسلك فاشيست اغوا مي شود
ازنفاق ما رسوم دين و قران خوارشد
واي ! قرآن آلة هرجنگ ودعوا مي شود(17)
بلخي يك مسلمان مبارز و جهان ووطن است كه ميگويد:
گفتاكه توازقلة بلخابي وگفتم اقلة توحيد ملل مي نشناسم(18)
ازينجاست كه پامال شدن احكام اسلام راتحمل ندارد وفرياد مي زند:
احكام الهي همه يكسر شده پامال
شمشير بكش اي خلف حيدر كرار(19)
بلخي ختم استبداد را در انقلاب مي ديد. باهمين باوربود كه طرح كودتا را ريخت تا استبداد رامحونمايد. اين باوربلخي دربيان اوواضح است كه مي گويد؛ بانوشتن وقلم درددوانمي شود:
جوانان در قلم رنگ شفانيست دواي درد استبداد خون است
زخون بنويس بر ديوار ظالم كه آخرسيل اين بينان خون است(20)
خوب است درفرجام، باوربلخي را دربارة مقام ورسالت زن نيز دانسته باشيم كه مي گويد،زن افغان بايد الگوپذيرازمكتب اسلام باشد:
بازيورفضل و علم ازپرده برون خوشتر مصدوقة عفت باش اي نخبة قرآني
ازمود و هوس بگذر باسعي و عمل چندي همدوش برادرشواي خواهرافغاني(21) |
صفحه اصلي | تماس با ما | سرمقاله | مقالات | اخبار | شعر و ادب | اعلانات | آرشیف | لينك ها |